Thiên nhiên

'Trồng cây gây rừng' tưởng tốt mà cũng có thể phá hủy hệ sinh thái

Coffeecat
Bầu khí quyển đang nóng lên từng ngày, và việc trồng cây xanh được xem là một trong những giải pháp tốt nhất. Tuy nhiên, nếu trồng không đúng nơi đúng chỗ lại dẫn đến hại nhiều hơn lợi.

Trồng cây được xem là một trong những giải pháp khí hậu tốt nhất, bởi cây cối có thể hấp thụ các loại khí nhà kính, đặc biệt là CO2 trong quá trình sinh trưởng.

Các nhà lãnh đạo trên thế giới đã cam kết thực hiện Thử thách Bonn - một dự án với mục tiêu phục hồi 350 triệu héc-ta rừng đến năm 2030. Một nghiên cứu gần đây cũng cho biết, 1 tỷ héc-ta rừng (khoảng 10 triệu km vuông) được phục hồi sẽ có khả năng hấp thụ đến 205 tỷ tấn carbon - một lượng khí khổng lồ chiếm đến 2/3 lượng carbon bị thải ra bầu khí quyển tính từ thời Cách mạng Công nghiệp đến nay.

Theo nghiên cứu, những cây này có thể được trồng tại các khu sinh học đồng cỏ nhiệt đới. Những khu này bao gồm vùng xavan và đồng cỏ, với phần mặt đất được cỏ che phủ và cây cối mọc ngẫu nhiên.

'Trồng cây gây rừng' tưởng tốt mà cũng có thể phá hủy hệ sinh thái
Loài hươu cao cổ rất ưa chuộng vùng đồng cỏ thoáng đãng với ít cây cối tại châu Phi. (nguồn: Volodymyr Burdiak/Shutterstock)

Cũng giống với rừng, những hệ sinh thái này góp phần lớn trong việc cân bằng lượng carbon toàn cầu. Một nghiên cứu cho thấy vùng đồng cỏ có thể hấp thụ đến 30% lượng carbon ngấm ngầm trong đất. Chiếm đến 20% phần đất liền, diện tích và độ đa dạng sinh học của vùng đồng cỏ chẳng hề kém cạnh rừng nhiệt đới. Đây là nhà của những đàn sư tử, hươu cao cổ, linh dương đầu bò và nhiều loài sinh vật khác.

Những khu sinh học đồng cỏ nhiệt đới được xem là cái nôi của nhân loại, nơi loài người cận đại đã lần đầu tiến hóa và giờ đây là nơi sinh sống của gần 1 tỷ người. Đây cũng là nơi bắt nguồn của những cây lương thực quan trọng như cây kê và lúa miến. Giữa vô vàn những hiểm họa môi trường đang rình rập, những hệ sinh thái này lại phải đối mặt với một mối đe dọa khó tin - trồng cây.

Thoạt đầu thì đây có vẻ là một ý tưởng hay, nhưng trồng cây tại những vùng này lại có hại nhiều hơn lợi. Khác với rừng, hệ sinh thái nhiệt đới với đa phần là đồng cỏ sẽ bị thoái hóa cả khi mất cây và khi có thêm cây.

Nhiều cây hơn không phải là lời giải thỏa đáng

Việc trồng thêm cây tại những vùng xavan và đồng cỏ cũng đồng nghĩa với việc những loài động vật ưa môi trường thoáng đãng, sáng sủa sẽ bị đào thải. Những nghiên cứu từ Nam Mỹ, Úc và Brazil cho thấy, hệ sinh thái đặc sắc tại những vùng này sẽ mất đi nếu lượng cây tăng lên.

Khi cây nhiều hơn, cơ chế vận hành của những vùng đồng cỏ sẽ bị ảnh hưởng. Nhiều cây hơn sẽ hạn chế hỏa hoạn, nhưng chính những vụ cháy rừng tự nhiên này mới giúp loại bỏ bớt cây che phủ phần thềm cỏ. Nhiều cây, nhiều bóng râm sẽ khiến cỏ không mọc được và dẫn đến thiếu thức ăn cho động vật ăn cỏ như ngựa vằn và linh dương. Thêm vào đó, những tán cây mới sẽ là nơi ấn náu của những loài săn mồi, vì vậy loài ăn cỏ lại càng gặp rủi ro.

'Trồng cây gây rừng' tưởng tốt mà cũng có thể phá hủy hệ sinh thái
Vùng đồng cỏ sáng sủa với ít bóng râm tại Gorongosa, Mozambique. Những bóng râm do cây che phủ sẽ là nơi ẩn náu của động vật săn mồi, khiến những loài ăn cỏ bị đe dọa. (nguồn: Caroline Lehmann)

Nhiều cây hơn cũng sẽ làm giảm lượng nước sông ngòi. Do ngăn chặn cháy rừng tại những vùng xavan ở Brazil, lượng bóng râm ngày càng cao và lượng nước mưa thấm xuống đất bị giảm đáng kể. Một nghiên cứu khác phát hiện rằng tại những vùng đồng cỏ và cây bụi trên thế giới được "trồng cây gây rừng", lượng nước suối giảm 52% và đến 13% sông suối đã hoàn toàn khô cạn trong ít nhất 1 năm.

Phần nước mặt từ những hệ sinh thái đồng cỏ này cung cấp nước phục vụ nhu cầu của người dân cũng như động vật, chưa kể đến những nhu cầu về nhiên liệu, lương thực, vật liệu xây dựng và dược thảo. Trồng cây sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống người dân.

'Trồng cây gây rừng' tưởng tốt mà cũng có thể phá hủy hệ sinh thái
Rừng và đồng cỏ đan xen nhau tại Gabon. Đồng cỏ và xavan quan trọng không kém gì rừng, và nghiên cứu cho thấy vùng đồng cỏ còn có thể hấp thụ carbon bền vững hơn cả rừng. (nguồn: Kate Parr)

Thêm vào đó, những phần cảnh quan bị rừng che phủ sẽ tối hơn vùng xavan và đồng cỏ thông thường, đồng nghĩa với việc chúng sẽ hấp thụ nhiệt nhiều hơn. Nghiên cứu tại vùng đồng cỏ California cho thấy, có lẽ đồng cỏ sẽ hấp thụ carbon hiệu quả và bền vững hơn rừng trong điều kiện biến đổi khí hậu ngày nay.

Cần định nghĩa lại "rừng" là gì

Vì sao những hệ sinh thái đặc sắc nơi đồng cỏ và xavan lại bị cho là cần phải trồng cây để "phục hồi"? Căn bản là do một sự hiểu nhầm.

Tổ chức Nông Lương Liên Hiệp Quốc (FAO) định nghĩa rừng là một vùng đất rộng hơn nửa héc-ta (5,000 mét vuông) với hơn 10% độ che phủ. Định nghĩa này dễ gây ra lầm tưởng rằng những vùng xavan và đồng cỏ đã thoái hóa vì chúng có ít cây che phủ và cần được trồng thêm để phục hồi. Mặc định rằng rừng quan trọng hơn đồng cỏ sẽ đe dọa hệ sinh thái này trên khắp thế giới, tại những vùng như Madagascar, Ấn Độ, và Brazil.

'Trồng cây gây rừng' tưởng tốt mà cũng có thể phá hủy hệ sinh thái
Một cây nha đam đang nở hoa tại đồng cỏ Madagasca. (nguồn: Carolina Lehmann)

Có lẽ đã đến lúc định nghĩa lại "rừng" để những vùng xavan và đồng cỏ cũng được công nhận là những hệ sinh thái tất yếu cho con người và những loài sinh vật khác.

Đương nhiên là những hệ sinh thái này cũng sẽ bị thoái hóa, nhưng cách thoái hóa của chúng sẽ khác với rừng. Vì vậy phải nhận biết được những dấu hiệu thái hóa để có cách phục hồi hợp lý đối với từng hệ sinh thái.

Những chương trình kêu gọi trồng cây gây rừng nên có một cái nhìn tổng quan về tất cả những hệ sinh thái trên Trái Đất. Cây cối nên được trồng đúng nơi đúng chỗ, nếu không muốn vĩnh viễn mất đi hệ sinh thái đồng cỏ cổ xưa đặc sắc.

Nguồn bài: The Conversation